ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ДӘРІЛІК ӨСІМДІК ШИКІЗАТЫНЫҢ ФАРМАЦЕВТИКАЛЫҚ НАРЫҒЫН ТАЛДАУ: 2020–2025 ЖЫЛДАР АРАЛЫҒЫНДАҒЫ ӨЗГЕРІСТЕР ДИНАМИКАСЫ
##plugins.themes.bootstrap3.article.main##
Аннотация
Түйіндеме
Кіріспе. Дәрілік өсімдік шикізаты медициналық тәжірибеде қолданылатын фитопрепараттардың негізін құрайды. Қазақстанның фармацевтикалық нарығындағы оның номенклатурасын зерттеу даму үрдістерін бағалау, өнім ассортиментін кеңейту, сапаны бақылау және жіктеу стандарттарын жетілдіру үшін маңызды. 2020 және 2025 жылдардағы реестрлерді салыстырмалы талдау морфологиялық құрамдағы өзгерістерді, терминологияның нақтылануын және өндірушілер құрамының жаңаруын көрсетеді, бұл фитотерапия мен отандық фармацевтикалық өндірістің дамуын айқындайды.
Мақсаты. 2020 және 2025 жылдары Қазақстан Республикасының дәрілік заттар мемлекеттік тізілімінде тіркелген дәрілік өсімдік шикізатының ассортиментін, морфологиялық топтарын және отандық өндірушілер құрамын салыстырмалы талдау, номенклатура мен АТХ жіктемесі бойынша бөлінісіндегі өзгерістерді анықтау.
Материалдар мен әдістер. Деректер 2020 және 2025 жылдарға арналған Қазақстан Республикасының дәрілік заттар мемлекеттік тізілімінің ашық көздерінен алынды. Дәрілік өсімдік шикізатына ретроспективті салыстырмалы талдау жүргізіліп, морфологиялық топтар мен АТХ кластары бойынша абсолюттік және салыстырмалы жиіліктер анықталды, сондай-ақ отандық өндірушілер туралы ақпарат жүйелендірілді. Деректерді өңдеу Microsoft Excel бағдарламасында жүргізіліп, ботаникалық атаулар қолмен тексерілді.
Нәтижелер. Тіркелген дәрілік өсімдік шикізатының сандық құрамы екі жылда да 26 атау деңгейінде тұрақты болды. Негізгі өндіруші — «Зерде-Фито» ЖШС (21 атау). Өнімдердің қайталануына байланысты «Эко-Фарм» ЖШС тізімнен алынып тасталды. Жаңа өндірушілер — «Даулет-Фарм» ЖШС және «Қарағанды фармацевтикалық зауыты» ЖШС — 2020 жылы болмаған түрлерді, соның ішінде пармелия талломдарын және сортаң соссюрея шөбін тіркеді. АТХ жіктемесінің санаттары жаңа терапиялық бағыттарды қамту арқылы кеңейтілді, ал девясил сияқты кейбір түрлердің номенклатурасы нақтыланды.
Қорытынды. Қазақстандағы дәрілік өсімдік шикізаты нарығы сан жағынан тұрақты болып, біртіндеп құрылымдық жаңғыртылумен сипатталады. Ассортименттің жаңаруы, жаңа өндірушілердің пайда болуы және номенклатураның үйлестірілуі фитотерапияның дамуын және ұлттық фармацевтикалық сектордың нығаюын көрсетеді.
Түйінді сөздер: дәрілік өсімдіктер, фармакогнозия, фармацевтикалық өнеркәсіп, тізілімдер, Қазақстан, жіктеме.
##plugins.themes.bootstrap3.article.details##
##plugins.generic.dates.accepted## 2026-04-04
##plugins.generic.dates.published## 2026-04-06
Библиографиялық сілтемелер
Esbolatova D.E., Belgizhan A.B., Akylbek A.A., Kapsalyamova E.N. (2013) Analiz proizvodstva lekarstvennogo rastitel'nogo syr'ya v mire [Analysis of the production of medicinal plant raw materials in the world]. Vestnik KazNMU, vol. 5(3), pp. 85–88.
Salamon I. Medicinal, aromatic, and spice plants: biodiversity, phytochemistry, bioactivity, and processing innovation // Horticulturae. – 2024. – Vol. 10(3). – Article 280. https://doi.org/10.3390/horticulturae10030280.
Latif R., Nawaz T. Medicinal plants and human health: a comprehensive review of bioactive compounds, therapeutic effects, and applications // Phytochemistry Reviews. – 2025. https://doi.org/10.1007/s11101-025-10194-7.
Stepanyan A., Ovsepyan V. (2021) Mikologicheskoe zagryaznenie lekarstvennykh rastitel'nykh sredstv [Mycological contamination of medicinal plant raw materials]. Sciences of Europe, no. 72, pp. 7–10.
Saybel O. The principle of the integrated use of plant raw materials as a tool for resource-saving technologies for obtaining therapeutic and prophylactic agents // Problems of Biological, Medical and Pharmaceutical Chemistry. – 2021. – Vol. 24(12). – P. 3–10. https://doi.org/10.29296/25877313-2021-12-01.
Gosudarstvennaya farmakopeya Rossiyskoy Federatsii. (2015) XIII izdanie, tom 2. Lekarstvennoe rastitel'noe syr'yo. Farmatsevticheskie substantsii rastitel'nogo proiskhozhdeniya [State Pharmacopoeia of the Russian Federation. XIII edition, vol. 2. Medicinal plant raw materials. Pharmaceutical substances of plant origin]. Moscow.
Wang H., Chen Y., Wang L., Liu Q., Yang S., Wang C. Advancing herbal medicine: enhancing product quality and safety through robust quality control practices // Frontiers in Pharmacology. – 2023. – Vol. 14. – Article 1265178. https://doi.org/10.3389/fphar.2023.1265178.
Imanbayeva A.A., Gassanova G.G., Tuyakova A.T. Results of study of wild medicinal plants of Mangystau region // Fundamental and Experimental Biology. – 2020. – Vol. 3. – P. 43–53. https://doi.org/10.31489/2020bmg3/43-53.
Mikulic M. Pharmaceutical market: worldwide revenue 2001–2022 // Statista [Electronic resource]. – 2023. – Available at: https://www.statista.com/statistics/263102/pharmaceutical-market-worldwide-revenue-since-2001/.
Fortune Business Insights. Impact of COVID-19 on pharmaceuticals market: pharmaceutical market size, share & growth report – 2032 [Electronic resource]. – 2025. – Available at: https://www.fortunebusinessinsights.com/impact-of-covid-19-on-pharmaceuticals-market-102685.
Natsional'nyi tsentr ekspertizy lekarstvennykh sredstv, izdelii meditsinskogo naznacheniya i meditsinskoy tekhniki. (2024) Obzor farmatsevticheskogo rynka Respubliki Kazakhstan po itogam 9 mesyatsev 2024 goda [Review of the pharmaceutical market of the Republic of Kazakhstan based on the results of 9 months of 2024] [Electronic resource]. Available at: https://aprfd.kz/index.php/novosti/item/2798-obzor-farmatsevticheskogo-rynka-respubliki-kazakhstan-po-itogam-9-mesyatsev-2024-goda.
Tinikeyeva A., Nizamdinova A.K. (2021) Sostoyanie i perspektivy razvitiya farmatsevticheskogo marketinga v Kazakhstane [State and prospects of pharmaceutical marketing development in Kazakhstan]. Vestnik KazNPU imeni Abaya. Seriya Ekonomicheskaya, no. 1(67), pp. 32–41.
Gosudarstvennyi reestr lekarstvennykh sredstv i meditsinskikh izdelii Respubliki Kazakhstan [State Register of Medicines and Medical Devices of the Republic of Kazakhstan] [Electronic resource]. Available at: https://register.ndda.kz/.
Grudzinskaya L.M., Gemejiyeva N.G., Karzhaubekova Zh.Zh. The Kazakhstan medicinal flora survey in a leading families volume // Bulletin of Karaganda University. Biology, Medicine, Geography Series. – 2020. – Vol. 100(4). – P. 39–51. https://doi.org/10.31489/2020bmg4/39-51.
Astutik S., Pretzsch J., Kimengsi J.N. Asian medicinal plants’ production and utilization potentials: a review // Sustainability. – 2019. – Vol. 11(19). – Article 5483. https://doi.org/10.3390/su11195483.
Mofokeng M.M., du Plooy C.P., Araya H.T., Amoo S.O., Mokgehle S.N., Pofu K.M., Mashela P.W. Medicinal plant cultivation for sustainable use and commercialisation of high-value crops. South African Journal of Science. 2022;118(7/8). https://doi.org/10.17159/sajs.2022/12190